نەورۆز لە نێوان مێژوو و ئاییندا

نەورۆز لە نێوان مێژوو و ئاییندا

جەژنی نەورۆز (بەهار)
زۆرێکمان وەهامان بیستووە و داناوە کە جەژنی نەورۆز جەژنی نەتەوەیی کوردە، هەروەها دەستپێکی سەری ساڵی کوردی و ئێرانییە.
بێجگە لە کوردستان ئەم جەژنە لە زۆر وڵاتی دیکە بەڕێوە دەچێت یاخوود هاوشێوەی ئەمە، وەك لە وڵاتانی: کازاخستان، ئۆزبەگستان، تاجیکستان، تورکمانستان و...هتد
وشەی نەورۆز وشەیەکی پەهلەوی کۆنە و لە دوو بڕگە پێك دێت:
(نو) واتە نوێ و (روز) واتە ڕۆژ، پێکەوە واتە ڕۆژێکی نوێ کە ئاماژە بووە بۆ یەکەم ڕۆژی بەهار.
ئەوەی کە باس دەکرێت لە نەورۆزدا خێرا ئێمە کاوە و زوحاکمان بیر دێتەوە، بەڵام شتێکی دیار و ئاشکرایە کە ئەوە تەنها ئەفسانەیەکە و ئەو چیرۆکە دوورە لە ڕاستییەوە، بەڵام شتێك سەرنجی ڕاکێشام کە هەتاوەکوو ئێستاش لە گوندی نەوێی بناری سورێن زیندان و ئاش و کۆشکی زوحاك ناسراوە و شوێنەواری ماوەتەوە و ئەمەش منی خستە گومانێکی مێژووییەوە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە ئەفسانەکان باسی دەکەن کە سەرچاوەکەی شانامە بووە! خەڵکی گوندەکەش زوحاك بە کوردی دەزانن! بەڕاستی خۆشم پاش بەدواداچوون کەوتمە سەر ئەو بۆچوونەی کە زوحاك هەمان ئەو ئاستیاکە بووە کە دوا پادشای ماد بووە و کاوەش هەمان کۆرشی هەخامەنشییەکان بووە! چونکە گەر ئێمە بێین سەرنجێکی ئەو ماوه مێژووییە بدەین کە بیگێڕینەوە سەر ساڵنامەی کوردی و حەوت سەدەی بەر لە مەسیح؛ تەنها دەوڵەتی مادمان بۆ ساخ دەبێتەوە، وە لە مێژووی ناوچەکەدا نەمانبیستووە کەسێکی عەرەب بێت و هەزار ساڵ حوکمی ئێرانی زەمین بکات.
ئەمە شتێکی مەحاڵ بووە، بەڵکوو ئەوەی هەبووە حوکمی کوردەکانی میدییا بووە و دوا پادشایان (ئاستیاك) بە هۆی کۆرشی هەخامەنشیی فارسەوە لەناو چووە و تەختی کوردیان لەناو بردووە و هەڵتەکاندووە. بۆیە گەر سەرنجی ئەفسانەکە بدەین لەگەڵ ڕووداوە مێژووییەکەدا بۆمان دەردەکەوێت کە زوحاك هەمان ئاستیاك و کۆرش هەمان کاوەیە و فارس وەکوو دوژمنایەتییە هەمیشەییەکەی بۆ کورد کە بەردەوام لەژێرەوە لە کوردی داوە ئەو ئەفسانەیەیان دروست کردووە بۆ تێکدانی مێژووی گەلێك.
دکتۆر عەلی شەریعەتیش گەلێك جوان ئەم باسەی ڕوون کردووەتەوە کە چلۆن هەر حکومەتێکی نوێ دێت حکومەتەکەی پێش خۆی بە پوچ و تاوانبار دەزانێت و سەرۆکەکانیان بە گاڵتەجاڕ دەکرێت، وەك چلۆن ساسانییەکان ئەمەیان بەرامبەر پارتەکان (ئەشکانییەکان) کرد، ئاوەهاش هەخامەنشییەکان سیمایەکی ناشرین و ترسناکیان بە زوحاکی دوا پاشای ماد نیشاندا.
ئێمە نابێت ئەوەندە خۆشباوەڕ بین کە تەنها لەسەر
بیروباوەڕێکی کلاسیکی ئەفسانەیی بڕۆین.
٭٭٭ ‌ ‌
نەورۆز لە مانگی خاکەلێوە دەست پێ دەکات، ئەم جەژنە لە بنەڕەتدا جەژنێکی زەردەشتییەکانە و موڵکی ئەوان بووە، ئەوان باوەڕیان وەها بووە لەم جەژنەدا فرەوەهەری کۆچ کردووەکان؛ دە ڕۆژ بەر لە نەورۆز بۆ سەردانی کەسوکارەکانیان دێنە لایان. هەر لەبەر ئەوەیە کە لە کۆتایی مانگی ڕەشەمێ لە گشت ساڵێکدا ناوماڵ پاکوخاوێن دەکەنەوە، جلوبەرگ و کەوشی نوێ بۆ منداڵەکانیان دەکڕن؛ ڕقوکینە و توڕەیی لە دڵ دەردەکەن و مردووەکانیان خۆش وەش بکەن و لە ساڵی نوێدا، خێر و بەرەکەت و فراوانی و خۆشبەختی پێشکەش بە زیندووەکان بکەن، پاشان لە یەکەمین ڕۆژی ساڵی نوێ دەچنە ئاتەشگاکان یاخود پەرستگاکان و پیرۆزبایی لە یەکدی دەکەن.
زەردەشتییەکان بێجگە لەوە ڕێوڕەسمێکی دیکەیان هەبوو کە لە ماڵاندا "سفرەی حەوت سین" ڕادەخەن؛َ حەوت شت لەسەر سفرەکە ڕادەخەن کە ناوی گشتیان بە پیتی (س) دەست پێ دەکات و ئەمانەن: "سەوزە، سرکە، سێو، سماق، سەمەنوو، سیر، سککە"ِِ و هەنار لەگەڵ ئاوێنە و مۆمدان و پەرتوکی ئاڤێستا.
گەر هەر کەسێك سەردانی وڵاتی ئێرانی کردبێت لە سیازدەبەدەردا؛ ئەوا دەزانێت کە ئێستاش لەناو ئێراندا و نفوزی شیعە بەتایبەت گشت ئەو ڕێوڕەسمانە ماونەتەوە و تەنانەت مۆمدان و سینییەکەش! بەڵام لە جێی پەرتوکی ئاڤێستا هەر ئەوەیان گۆڕیوە؛ کردوویانە بە قورئانی پیرۆز، کە بەردەوام پەیوەندی شیعە و زەردەشتییەکان لە باشیدا بووە و وەك لە بەشی پەیوەندی زەردەشتییەت بە ئایینەکانی دیکەوە ڕوونمان کردووەتەوە؛ ئەو گێڕانەوانەی کە باس لە زەردەشت و ئاڤێستا دەکەن گێڕانەوەی شیعەن کە بەردەوام ئەم پەیوەندییە نیشانەی پرسیار دروست دەکات! هۆکار چییە کە شیعە ئەوەندە نەرمی نواندنی هەبووە بۆ زەردەشتییەت؛ لە کاتێکدا ئەو نەرمی نواندنەی نەبووە بۆ سوننی و ئایینەکانی دیکەی ئێران!
وە شتێکی دیکەش لێرەدا کە پێویستە بیخەینە ڕوو، زەردەشتییەکان پێیان وەهایە لەو ماوەیەدا فروهەری کەسوکاریان دەگەڕێتەوە، لێرەدا زەردەشتییەکان وەهایان نیشانداوە کە فروهەر گیان دەگرێتەوە، چونکە نووسینەکە بەو شێوەیە نیشان دەدات. بەڵام ئێمە دەزانین لە چوار بەشەکەی مرۆڤ پاش مردنی؛ تەنها تەنو زاندراوە، کە واتای لەش دەگەیەنێت. بەڵام سێ بەشەکەی دیکە واتە "ئاهو، فروهەر، ئارات" نەزاندراوە و نازاندرێت چین و نازاندرێت کامیان گیانە! ئیدی بە چ مافێك دێن فروهەر دەکەن بە گیان؟
وە سەیرەکە لەوەدایە زەردەشتییەکان خۆشیان نازانن کە ئەم سێ بەشەی دوایی چین و سیفەتەکانیان چین؟ ئەگەر لێکدانەوەیەکیشی بۆ کرابێت، ئەوا تەنها گریمانەیەک بەولاوە هیچ بەڵگەیەکیان نییە.
٭٭٭ ‌
با بێینەوە سەر باسەکەی خۆمان، کاتی نزیکبوونەوەی زەوی بۆ خولی بەرانبەربوونی ڕۆژ و شەو، گشت ئەندامانی خێزان لە دەوری سفرەی حەوت سین جەم دەبنەوە و یەکدی ماچ دەکەن و پیرۆزبایی ساڵی نوێ لە یەکدی دەکەن.
وە لەسەر دروست بوونی جەژنەکە هەندێک دەڵێن زەردەشت یاخود شا جەمشید ئەم جەژنەی بەرپا کردووە.
بــەپێـی باســەکــانی شــانامە، پــێش (جــەمشــید) کــەیومــەرس ســی ســاڵ شــا بــووه، پــاش کــەیومــەرس هۆشــەنــگ چــل ســاڵ دەبێــت به شای ئێـران، پـاش ئـەو نۆبـه دێتـه سـەر (تـەهمـورس) کـه ئـەویـش سی ساڵ شا دەبێت، پـاش ئـەوانـه جـەمشـید دەبێت بـه شـای ئێـران.
کە جەمشید پێدەچێت بە دروستکەری جەژنەکە دابندرێت، وە بەپێی شانامە جەمشید ( 700) ساڵ ژیاوە کە ئەمە ناچێتە ئاوەزەوە تەمەنی گەشتبێتە ئەو ڕادەیە!
بەڵام بەپێی ئەفسانەکانی زەردەشتییەکان و شانامە پێدەچێت بە هۆی هۆشەنگ شاوە دروست بووبێت کە بە هەژماری ئەوان یەکەم کەس بووە ئاگری دۆزیوەتەوە:

«یکی روز شاه جھان سوی کوه
گذر کرد با چند کس هم گروه
پدید آماد از دور چیزی دراز
سیه رنگ و تیره تن تیز تاز
دو چشم از بر سر چو دو چشمه خون
ز دود دهانش جھان تیره گون
نگه کرد هوشنگ با هۆش و سنگ
گرفتش یکی سنگ و شد پیش جنگ
به زور کیانی رهانید ز دست
جھانسوز مار از جھانجو بجست
برآمد به سنگ گران سنگ خرد
هم آن و هم این سنگ بشکست خرد
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ
دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
نشد مار کشته و لیکن ز راز
پدید آمد آتش از آن سنگ باز
جھاندار پیش جھان آفرین
نیایش همی کرد و خواند آفرین
که او را فرغی چنین داد
همین آتش آنگا قبله نھاد
بگفتا فروغیست این ایزدی
پرستید باید اگر بخردی
شب آمد برافروخت آتش چو کوه
همان شاه در گرد او با گروه
یکی جشن کرد آن شب و باده خورد
سده جشن آن فرخنده کرد«

واتە :
ڕۆژێک له ڕۆژان پادشای جھان
لەگەڵ چەن کەسدا ئەچوو بۆ کێوان
له دوورەوە دەرکەوت شتێکی باریک
گورچ و تیژپەڕ به ڕەنگیش تاریک
چاوگەلی چما دوو پیاڵه هوون بوو
لەبەر هەناسەی جیهان تاریک بوو
سەرنجی لێدا هووشەنگی ئازا
دەستی دایه بەرد بێترس و پەروا
به هەموو هێزی خستی لەبۆ مار
ماری نەپێکا هووشەنگی هوشیار
بەردەکه کەوت له بەردێکی تر
شکا هەر دوو بەرد هاوکات کوتوبڕ
پزوزسکێ دەرکەوت له دڵی بەردان
پزوزسک بۆ به گڕ له نێوان ئەوان
مارەکە نەکوژرا لەم کێشه و جەنگه
ئاگر پەیدا بوو ئەوه گرنگه
هووشەنگ شا له پێش پادشای جھان
کەوتە کڕنوش و ستایش ئەوان
که رووناکییەکی وەهای پێ بەخشی
ئاگرەکەی کردە مەکۆی کڕنۆشی
کوتی هەر ئەمه چرای یەزدانه
ستایشکردنی مایەی ژیانە
شەو هات بەسەرا ئاگر خۆشکرا
شاو یارانی گەڕان به دەوریا
له بەر ئاگردا بادەیان نۆشی
کردیان به کاتی خەمفەرامۆشی

لێرەدا ئەمە بە وەرچەرخانێکی گرنگ دانراوە و وەك سەرەتای نەورۆز دەبیندرێت کە پەنجا ڕۆژی بمێنێت بۆ نەورۆز لە جەژنی سەدەدا. ئەم دۆزینەوەیە بەرز دەنرخێنن و وەك ئامادەکارییەکە بۆ نەورۆز، بەڵام ئەمە زیاتر لە ئەفسانەیەک دەچێت نەك ڕاستی، چونکە ئێمە دەزانین هەر لە چاخە بەردینە دێرینەکان ئاگر دۆزراوەتەوە لە لایەن مرۆڤە سەرەتاییەکانەوە؛ نەك لە لایەن کەسێکەوە کە لە شانامەدا هاتووە کە پڕە لە ئەفسانە و چیرۆکی دژە کەتوار.
وە بەڵگەیەکی دیکە کە نەورۆز دەخاتە پاڵ جەژنەکانی دیکەی زەردەشتی ئەوەیە کە جەژنە زەردەشتییەکان پەیوەندیداربوون بە کات و وەرزەکانەوە، وەك چلۆن تیرگان بە هۆی دەستپێکی وەرزی هاوین و میهرەگان بە هۆی دەستپێکی وەرزی پایز و ...هتد، ئاوەهاش نەورۆز جەژنی دەستپێکی وەرزی بەهارە و بە دەستپێکی ساڵی نوێیان داناوە.
کەواتە هەتاوەکوو ئێرە دەگەینە ئەو ئەنجامەی نەورۆز تەنها ئەوە بووە کە سەری ساڵی کوردی و دامەزراندنی دەوڵەتی میدییا و سەری ساڵی هەتاوی و سەری ساڵی زەردەشتی هاوکاتی یەکدی بوون نەك ئەوەی بە تەواوەی بۆنەی یەکدی بن، هەر ئەوەش بووە هۆکاری ئەوەی ڕێکخراوی یونسکۆ وەکوو جەژنێکی ئێرانی ناساندوویەتی.
وە دەتوانین بڵێین هۆکاری بڵاوبوونەوەی ئەم جەژنە بە هۆی ئەوەوە بووە کە هەخامەنشییەکان و ساسانییەکان ئایینی زەردەشتیان کردبوو بە ئایینی ڕەسمی دەوڵەتەکەیان و توانیان ئایینەکە بسەپێنن و زاڵ بکەن بەسەر وڵاتە ژێردەستەکانیان و کەلتووریان لەگەڵ ئەو وڵاتانە تێکەڵ بکەن و جەژنی نەورۆزیش یەکێك بووە لەو کەلتوورانە کە بە هۆی حکومداری زەردەشتییەوە بڵاو بووەتەوە.

وەرگێڕ: ئاستانە
دیزاینەر: ئاستانە
ئامادەکار: ئاستانە
بڵاوکەرەوە: ئاستانە